Referendum to głosowanie, w którym obywatele bezpośrednio odpowiadają na pytania dotyczące spraw publicznych, najczęściej wybierając „tak” albo „nie”. Jak wygląda przygotowanie, głosowanie i ustalanie wyniku? Wyjaśniamy zasady na przykładzie referendum ogólnokrajowego oraz lokalnego.
Referendum – czym różni się od wyborów?
W wyborach obywatel wskazuje kandydatów lub listy kandydatów. Referendum ma inny charakter – służy rozstrzygnięciu konkretnej sprawy przedstawionej w pytaniu. Głosujący nie wybiera osoby, lecz wyraża stanowisko wobec propozycji, kierunku polityki państwa albo decyzji dotyczącej wspólnoty lokalnej.
Głosowanie może mieć zasięg ogólnokrajowy, wojewódzki, powiatowy lub gminny. Za organizację czynności wyborczych odpowiadają organy określone w przepisach, a nad prawidłowym przebiegiem prac komisji czuwa Państwowa Komisja Wyborcza. W referendum lokalnym podstawę prawną stanowi ustawa z 15 września 2000 r. o referendum lokalnym.
Referendum pozwala obywatelom wypowiedzieć się bezpośrednio w sprawie publicznej, ale wiążący charakter głosowania zależy od wymogów określonych w ustawie.
Jak przygotowuje się referendum ogólnokrajowe?
Procedura zaczyna się od inicjatywy uprawnionego organu albo obywateli, zależnie od rodzaju referendum. W przypadku planowanego Referendum 2023 Rada Ministrów przyjęła uchwałę dotyczącą wniosku o jego zarządzenie. Datę głosowania wskazano na 15 października 2023 r., a na karcie miały znaleźć się cztery pytania.
Sam wniosek nie oznacza jeszcze automatycznego przeprowadzenia głosowania. Musi zostać rozpatrzony zgodnie z właściwą procedurą, a organy wyborcze przygotowują obwody, karty, spisy osób uprawnionych oraz wytyczne dla komisji. Pytania powinny być przedstawione w sposób pozwalający oddać jednoznaczną odpowiedź.
Jakie pytania obejmowało Referendum 2023?
Planowane głosowanie dotyczyło czterech tematów obecnych w debacie publicznej. Pierwsze pytanie odnosiło się do sprzedaży majątku państwowego podmiotom zagranicznym i utraty kontroli nad strategicznymi sektorami gospodarki.
Drugie pytanie dotyczyło wieku emerytalnego. Od 2017 r. obowiązuje wiek 60 lat dla kobiet oraz 65 lat dla mężczyzn. W pytaniu zestawiono te wartości z propozycją podniesienia wieku emerytalnego do 67 lat dla kobiet i mężczyzn.
Trzecia kwestia obejmowała likwidację bariery na granicy Rzeczypospolitej Polskiej z Republiką Białorusi. Czwarta dotyczyła przyjęcia tysięcy migrantów z Bliskiego Wschodu i Afryki w ramach mechanizmu relokacji. Sformułowania pytań mają znaczenie, ponieważ wpływają na sposób odczytania przedstawianej sprawy.
| Zakres pytania | Przedmiot głosowania | Rodzaj odpowiedzi |
| Majątek państwowy | Sprzedaż podmiotom zagranicznym | „Tak” albo „nie” |
| Wiek emerytalny | Podniesienie wieku do 67 lat | „Tak” albo „nie” |
| Granica państwa | Likwidacja bariery na granicy z Białorusią | „Tak” albo „nie” |
| Migracja | Przyjęcie migrantów i relokacja | „Tak” albo „nie” |
Jak przebiega głosowanie w lokalu?
Osoba uprawniona zgłasza się do właściwego lokalu z dokumentem pozwalającym potwierdzić tożsamość. Komisja sprawdza dane w spisie, wydaje kartę referendalną, a wyborca potwierdza jej odbiór. W lokalu powinny znajdować się miejsca zapewniające możliwość oddania głosu w sposób tajny.
Na karcie przy każdym pytaniu umieszcza się pola przeznaczone na odpowiedź „tak” i „nie”. Głosujący stawia znak „X” tylko w jednym polu przy danym pytaniu. Zaznaczenie obu pól albo brak jednoznacznego wskazania może spowodować uznanie odpowiedzi za nieważną.
Co dzieje się po zamknięciu lokalu?
Po zakończeniu głosowania obwodowa komisja zabezpiecza dokumenty i przystępuje do liczenia kart. Sporządza protokół głosowania w obwodzie, w którym wykazuje między innymi liczbę osób uprawnionych, wydanych kart, głosów ważnych oraz odpowiedzi na poszczególne pytania.
W referendum lokalnym rodzaj protokołu zależy od liczby spraw poddanych pod głosowanie i szczebla samorządu. Uchwała PKW z 20 czerwca 2016 r. określała wzory dokumentów dla referendum gminnego, powiatowego i wojewódzkiego, w tym protokoły dotyczące odwołania organu gminy lub organu stanowiącego powiatu albo województwa.
Komisje wyższego szczebla otrzymują dane z obwodów i przygotowują protokoły zbiorczych wyników. Następnie właściwy organ ogłasza wynik, a w przypadku referendum ogólnokrajowego czynności formalne obejmują także ocenę ważności głosowania.
Kiedy referendum jest wiążące?
Odpowiedź zależy od rodzaju referendum oraz szczegółowych regulacji. W referendum ogólnokrajowym znaczenie ma między innymi frekwencja określona w przepisach. Jeżeli zostanie osiągnięty wymagany poziom udziału, wynik może uzyskać charakter wiążący dla organów państwa.
Frekwencja nie jest tym samym co liczba głosów oddanych na konkretną odpowiedź. Liczy się udział osób w głosowaniu, natomiast o rozstrzygnięciu pytania decydują ważnie oddane głosy zgodnie z zasadami przewidzianymi dla danego referendum. Dlatego jedna karta może zawierać kilka pytań, a każda odpowiedź jest oceniana osobno.
Ważność pojedynczej odpowiedzi i wiążący charakter całego referendum to dwie różne kwestie. Należy sprawdzić zarówno sposób zaznaczenia karty, jak i wymóg frekwencji.
Referendum lokalne – co ustala komisja?
Głosowanie lokalne dotyczy spraw należących do wspólnoty samorządowej. Może obejmować jedną sprawę albo kilka tematów, a także służyć decyzji o odwołaniu organu gminy, powiatu lub województwa. Dokumentacja musi odpowiadać zakresowi głosowania, dlatego PKW przyjęła odrębne wzory protokołów dla poszczególnych sytuacji.
Uchwała PKW z 20 czerwca 2016 r. zastąpiła wcześniejszą uchwałę z 23 listopada 2011 r. i weszła w życie po upływie 30 dni od ogłoszenia. Wzory obejmowały zarówno protokół głosowania w obwodzie, jak i protokół ustalenia wyniku referendum.
Przy referendum przeprowadzanym poza granicami kraju albo na polskich statkach morskich komisje stosują osobne wytyczne organizacyjne. Takie rozwiązania wykorzystano przy Referendum 2015 przeprowadzonym 6 września 2015 r. Lokale działały wówczas od godziny 6.00 do 22.00, a PKW opublikowała obwieszczenie o wynikach głosowania.
FAQ – najczęściej zadawane pytania
Czym jest referendum?
To głosowanie, w którym obywatele bezpośrednio odpowiadają na pytania dotyczące spraw publicznych, zwykle wybierając „tak” albo „nie”.
Czym referendum różni się od wyborów?
W wyborach wybieramy osoby lub listy kandydatów, a w referendum rozstrzyga się o konkretnych propozycjach lub kierunkach polityki, nie o personaliach.
Jak wygląda przygotowanie ogólnokrajowego referendum na przykładzie Referendum 2023?
Inicjatywa pochodzi od uprawnionego organu lub obywateli, wniosek musi zostać formalnie rozpatrzony, a organy wyborcze przygotowują obwody, karty i spisy oraz wytyczne dla komisji.
Jakie pytania przewidziano w planowanym Referendum 2023?
Były cztery kwestie: sprzedaż majątku państwowego podmiotom zagranicznym, podniesienie wieku emerytalnego do 67 lat, likwidacja bariery na granicy z Białorusią oraz przyjęcie migrantów i relokacja.
Jak przebiega głosowanie w lokalu referendalnym?
Wyborca zgłasza się z dokumentem tożsamości, komisja wydaje kartę, a głosuje się poprzez postawienie „X” przy „tak” albo „nie” dla każdego pytania przy zachowaniu tajności.
Co się dzieje po zamknięciu lokalu wyborczego?
Obwodowa komisja zabezpiecza dokumenty, liczy karty i sporządza protokół z liczbą uprawnionych, wydanych kart i wynikami dla poszczególnych pytań.
Kiedy wynik referendum ma charakter wiążący?
To zależy od rodzaju referendum i przepisów; w ogólnokrajowym wiążący rezultat może wymagać osiągnięcia określonej frekwencji.
Jakie zadania ma komisja przy referendum lokalnym?
Komisja prowadzi głosowanie dotyczące spraw wspólnoty, sporządza dokumentację zgodną z zakresem głosowania i stosuje wzory protokołów przyjęte przez PKW.
